Adil Kültürel İşbirliği İçin
Yol Haritası

Ortaklaşa: Kültür, Diyalog ve Destek Programı kapsamında hazırlanan politika metni “Adil Kültürel İşbirliği İçin Yol Haritası: Ortaklaşa Değerler ve Eylemler” yayımlandı.

Prof. Dr. Füsun Üstel’in kaleme aldığı metin, Ortaklaşa’nın üç yıl süren deneyiminden yola çıkarak Türkiye’de kültür-sanat alanında belediyeler ve sivil toplum kuruluşları arasında adil, katılımcı ve kapsayıcı işbirliklerinin güçlendirilmesi için ilkeler, mekanizmalar ve somut öneriler sunuyor.

Adil Kültürel İşbirliği İçin Yol Haritası: Ortaklaşa Değerler ve Eylemler

Ortaklaşa: Kültür, Diyalog ve Destek Programı, Türkiye’de yerel demokrasinin gelişiminin önündeki engellerden biri olan belediyeler ile kültür-sanat STK’ları arasındaki işbirliği eksikliğini gidermeyi amaçladı. Üç yıl süren proje, İstanbul Kültür Sanat Vakfı (İKSV) tarafından, Avrupa Birliği’nin desteğiyle, Marmara Belediyeler Birliği (MBB) iştirakiyle ve EUNIC (Avrupa Birliği Ulusal Kültür Enstitüleri) işbirliğiyle hayata geçirildi.

Ortaklaşa Diyalog Programı kapsamında yedi kentte düzenlenen bölgesel arama konferanslarında belediye temsilcilerinden sivil toplum kuruluşlarına, akademisyenlerden sanatçılara geniş bir grup ihtiyaçları, beklentileri ve ortaklaşma imkânlarını tartıştı. Ortaklaşa Hibe Programı desteğiyle gerçekleştirilen 13 proje, belediyeler ile kültür-sanat odaklı sivil toplum kuruluşlarının birlikte nasıl çalışabileceğine dair somut örnekler sundu. Tüm bu adımlar, politika metninin zeminini oluşturdu.

Bu politika metninde, sanatsal ifade özgürlüğünün daraldığı, kültür-sanat alanının politik müdahalelere açık hale geldiği, yerelde kurumsal kapasite ile finansal kaynakların zayıfladığı bir dönemde kültür-sanat alanında demokratikleşmenin ancak adil kültürel işbirlikleriyle mümkün olabileceği vurgulanıyor.

Metinde “adil kültürel işbirliği”, sonuç odaklı bir mekanizmalar ve eylemler bütünü olmaktan ziyade, hak temelli ve farklı aktörlerin müdahil olduğu dinamik ve açık uçlu bir süreç olarak değerlendiriliyor. Adil kültürel işbirliğinin sağlanmasında ise üç ilkesel hedefin önemine dikkat çekiliyor: erişim, kapsayıcılık, katılım.

Döngüyü Kırmak, Güveni İnşa Etmek

Metin aynı zamanda adil işbirliğini engelleyen ve işbirliği süreçlerinde karşılaşılan sorunları da tespit ediyor. Türkiye’de devletin STK’larla ilişkileri, merkeziyetçi yönetim yapısı, demokrasi ve ifade özgürlüğündeki kesintiler ve yasal çerçevenin yetersizliği nedeniyle uzun süredir kırılgan bir yapı arz ediyor. Bu kırılganlık, belediyeler ile STK’lar arasındaki güveni zedeliyor; ilişkilerin siyasi yakınlık temelinde şekillenmesine yol açıyor ve yerel seçilmişlerden belediye çalışanlarına, sanatçılardan kent sakinlerine kadar kültür-sanat ekosistemindeki tüm aktörleri etkiliyor.

Ortaklaşa: Eylemler, Engeller, Çözümler

Ortaklaşa Hibe Programı kapsamında hayata geçen 13 projenin sahadan aktardığı deneyimler kültür-sanat alanında daha adil, katılımcı ve kapsayıcı işbirliklerinin mümkün olduğunu kanıtlıyor. Hibe desteği alan ve işbirliklerini mekân, etkinlik, topluluk ve politika oluşturma olmak üzere dört temel eylem alanında gerçekleştiren projelerin deneyimleri bu politika metnine taşınıyor. Özgül hedeflere sahip bu dört alan, metinde birbirinden bağımsız olmayan, aksine birbirini besleyen ve zincirleme etki yaratan bir ekosistem perspektifiyle ele alınıyor:

• Mekân oluşturma çalışmalarında, atıl alanların yeniden işlevlendirilmesi, mimari tasarım süreçlerine yerel aktörlerin dâhil edilmesi ve yönetişim planlarının geliştirilmesi yoluyla kamusal kültür-sanat mekânları yaratıldı; kaynak ve mülkiyet kısıtlarına rağmen kırsal bölgelerde dahi kültürel ifadelerin çeşitliliğini ve sanat üretimini güçlendiren yeni alanlar ortaya çıktı.
• Etkinlik oluşturma alanında, festivalden sergiye, sanatçı programlarından çocuk ve gençlere yönelik atölyelere uzanan geniş bir yelpazede belediyeler ve STK’lar ortak üretim süreçleri geliştirdi. Bu etkinlikler, hem belediyelerin kent sakinleriyle bağını güçlendirdi hem de bağımsız sanatçılara görünürlük kazandırdı; aynı zamanda izleyici geliştirme ihtiyacını ve sürdürülebilir kaynak yaratımının önemini de görünür kıldı.
• Topluluk oluşturma çalışmaları, farklı yerel aktörler arasında ortak yarar ve amaçlar etrafında ilişkilenme kapasitesini artırdı; il ve ilçe düzeyinde yeni işbirliği ağlarının kurulmasına, deneyim paylaşımının yaygınlaşmasına ve yerel aktörlerin kültür politikası ve yönetişim alanlarında güçlenmesine katkı sağladı. Bu süreç, belediyelerin STK’larla ilişkilerinin kurumsallaşmasına, STK’ların meşruiyetinin artmasına ve kültürel ifadelerin çeşitliliğinin korunmasına zemin hazırladı.
• Politika oluşturma alanında ise belediyeler ve STK’ların birlikte yürüttüğü saha araştırmaları, çalıştaylar, pilot uygulamalar ve ekosistem buluşmaları sonucunda kültürel planlama kriterleri, mekânsal tasarım rehberleri, danışma kurulları ve kültür politikası belgeleri ortaya çıktı. Bazı belediyelerin bu belgeleri meclis kararıyla kabul etmesi ve stratejik plan süreçlerine dâhil etmesi, yerel kültür politikalarında kurumsal bir dönüşümün başlangıcına işaret etti.

Ortaklaşa’dan Sonra: Öneriler

Ortaklaşa, üç yılın sonunda, belediyelerle kültür-sanat STK’ları arasında adil, etkili ve sürdürülebilir işbirlikleri geliştirmeye yönelik yerelde çok sayıda aktörün fikir ve eylemleriyle müdahil olduğu güçlü bir deneyim birikimi ve uygulama repertuvarı ortaya çıkmasını sağladı. Metin, tüm bu deneyimlere dayanarak belediyelere ve kültür-sanat ekosisteminin tüm aktörlerine yönelik somut öneriler de sunuyor:

1. Yeni Kurumsallaşmalar ve Mevcut Yapıların Güçlendirilmesi

a. Belediye-STK İşbirliği Dairesi kurulması ve bunun için gerekli yasal düzenlemelerin yapılması

b. Belediyelerde “Kültür-Sanat İhtisas Komisyonları” oluşturulması ve STK temsilcilerinin katılımının güvence altına alınması

c. Kamu mülklerinin özelleştirilmeden nitelikli bir biçimde kültür-sanat odaklı kamusal hizmet alanlarına dönüştürülmesi; mevcut mekânların kültür-sanat amaçlı kullanımla dönüştürülürken uzmanların görüşlerinin dikkate alınması

d. STK’lara çalışma ve buluşma mekânları tahsis edilmesi

e. STK’ların ortak hareket etmesini sağlayacak dijital platformlar kurulması

f. Kent Konseyleri’nin rolünün yönetişim süreçlerine katılım, denge-denetleme ve ortak akıl üretme işlevleriyle güçlendirilmesi

g. Stratejik planlarda kültür-sanatın yerinin toplumsal yararı önceliklendirilerek ve stratejik ve bütünsel bir yaklaşımla kamu planlaması süreçlerine dahil edilerek güçlendirilmesi; işbirliğini geliştirecek somut mekanizmaların yer alması

2. Sürekli Eğitim ve Kapasite Geliştirme

a. Belediyelerde kültür-sanatla ilişki temasında olan tüm birimlere yönelik düzenli hizmet içi eğitimler; belediye birliklerinin (ör. Marmara Belediyeler Birliği) bu süreçte koordinasyon rolü üstlenmesi; belediyeler ve üniversiteler işbirliğiyle ücretsiz, sertifikalı bir eğitim portalı oluşturulması

b. Farklı topluluklarla (kadınlar, gençler, engelliler vb.) düzenli katılımcı çalıştaylar yapılarak çalıştay çıktılarının sistematik biçimde kayıt altına alınması ve kültür politikalarına entegre edilmesi

3. Haritalandırma ve Envanter Çalışmaları

Fiziksel mekânlar, kurumlar, araştırmalar ve arşivleri kapsayan kapsamlı bir kültür envanteri oluşturulması; envanterin sürekli güncellenebilir bir yapıda olması; kültüre katılım, kültür istihdamı, ekonomik katkı gibi alanlarda veri üretecek planlama ajansı çalışma grupları kurulması

4. İşbirliği Proje Yarışmaları

Belediyeler tarafından kör hakem sistemine dayalı proje yarışmaları düzenlenmesi; yarışmalar öncesinde STK’lara proje yazımı eğitimleri verilmesi; işbirliği imkânlarının geliştirilebileceği düzenli proje kampları yapılması

5. Alana Kaynak Yaratılması

Mevzuatta yapılacak düzenlemelerle kamu-özel sektör işbirliği fonlarının oluşturulması; kültür-sanat projelerine ayrılacak kamu kaynaklarının, ihale yöntemi yerine denetlenebilir ve şeffaf bir mekanizma aracılığıyla, kâr amacı gütmeyen yapılar ile sanatçı inisiyatiflerine de açılması; yerel finansman modellerinin şeffaf, denetlenebilir, katılımcı mekanizmalarla kurgulanması

6. İletişim Desteği

Belediyelerin duyuru mecralarının (toplu taşıma ekranları, billboardlar, üst geçitler vb.) kültür kurumları ve sanatçılara ücretsiz tahsis edilmesi

Yazar Hakkında

Prof. Dr. Füsun Üstel, ortaöğrenimini Notre Dame de Sion Fransız Kız Lisesi’nde, yüksek öğrenimini Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde tamamladı. 1982’de İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü’nde araştırma görevlisi oldu. “Türk Ocakları (1912-1931)” başlıklı teziyle Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nden doktor unvanını aldı. Marmara Üniversitesi Fransızca Kamu Yönetimi Bölümü ve Galatasaray Üniversitesi Siyaset Bilimi Bölümü’nde öğretim üyesi olarak çalıştı, bölüm başkanlığı yaptı. İKSV’nin Kültür Hattı projesinin Danışma Kurulu’nda yer aldı. 2017’de emekliye ayrıldı.

İmparatorluktan Ulus-Devlete Türk Milliyetçiliği: Türk Ocakları (1912-1931) (İstanbul: İletişim Yayınları, 1997); Yurttaşlık ve Demokrasi (Ankara: Dost Kitabevi, 1999); “Makbul Vatandaş”ın Peşinde: II. Meşrutiyet’ten Bugüne Vatandaşlık Eğitimi (İletişim Yayınları, 2004); Eleştirel Düşünme (İpek Gürkaynak ve Sami Gülgöz ile birlikte) (Eğitim Reformu Girişimi, 2003); Türkiye’de Ermeniler: Cemaat, Birey, Yurttaş (Günay Göksu Özdoğan, Ferhat Kentel ve Karin Karakaşlı ile birlikte) (İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2009); Kültür Politikasına Giriş: Kavramlar, Modeller, Tartışmalar (İstanbul: İletişim Yayınları, 2021) başlıklı kitapları, yerli ve yabancı sosyal bilim dergilerinde milliyetçilik, vatandaşlık ve kültür politikasıyla ilgili makaleleri yayımlanmıştır.

2004’te “Makbul Vatandaş”ın Peşinde: II. Meşrutiyet’ten Bugüne Vatandaşlık Eğitimi adlı çalışmasıyla Afet İnan Tarih Araştırmaları Ödülü’nü, Notre Dame de Sion’lular Derneği Başarı Ödülü’nü, 2018’de de Mülkiye Büyük Ödülü’nü aldı.